Archeolodzy odkryli kilkadziesiąt egzemplarzy kafli - wywiad z Tomaszem Janiakiem

Pan Tomasz Janiak (Kierownik Działu Naukowego naszego Muzuem), fot. MPPP w Gnieźnie.

Pan Tomasz Janiak (kierownik Działu Naukowego naszego Muzeum) opowiadał już o wynikach badań wykopaliskowych (TUTAJ), ale tym razem bardziej szczegółowo o  ważnym odkryciu kilkudziesięciu kafli renesansowych i nie tylko!

Tomasz Janiak: W listopadzie ukończono tegoroczny sezon badań wykopaliskowych prowadzonych na terenie byłego klasztoru bożogrobców w Gnieźnie przy ul. Św. Jana. Wykopaliska okazały się rewelacyjne ze względu na odkrycie bardzo dużego zbioru kafli renesansowych pochodzących z pieców datowanych na I poł. XVI w. W tej chwili materiał zabytkowy został przewieziony do Muzeum i trwają prace gabinetowe  polegające na odczyszczeniu tego  materiału, jego segregacji i rekonstrukcji. Planujemy wystawę tego zbioru po zakończeniu  etapu konserwacji i rekonstrukcji tak, aby udostępnić publiczności wspaniałe pamiątki kultury z doby renesansu w Gnieźnie.

Aleksandra Dudczak: A co to za kafle, które leżą na Pana biurku?

T.J.: Wśród tego licznego zbioru kafli przeważają kafle kwadratowe kasetonowe, które mają charakterystycznie podniesione krawędzie czyli każdy kafel tego rodzaju  przypomina rodzaj osobnego kasetonu, wewnątrz którego jest najczęściej roślinny motyw zdobniczy, czasem bardzo wyszukany. Te kafle, niekiedy wielobarwnie szkliwione, tworzyły w piecu  charakterystyczny dla renesansu motyw złożony z wielu kasetonów – podobnie wyglądały też drewniane stropy pomieszczeń. Prócz tego dominującego typu znajdują się też innego typu kafle i przykładem jest właśnie narożnikowy kafel prezentowany  na fotografii, na którym mamy tarczę z herbem Orzeł Biały. Nad tarczą znajduje się hełm z charakterystyczną chustą, czyli tzw. labrą. Labra (wywodząca się z wizerunku chusty na hełmie) jest obok tarczy herbowej i hełmu elementem pełnego motywu heraldycznego, który dość często występował jako motyw zdobniczy na kaflach w tamtym okresie. Na drugiej płytce wspomnianego kafla widzimy natomiast wyobrażenie jakiegoś budynku.

A.D.: Co to za budynek, który widzimy na jednym z kafli?

T.J.: Jest to wyobrażenie jakiegoś  bliżej nieokreślonego budynku świeckiego - być może jest to przedstawienie zamku lub wieży mieszkalnej z ozdobnymi wieżyczkami na dachu. Rzuca się w oczy motyw dużej zamkniętej bramy z zaznaczonymi okuciami. 

A.D.: Ile odkryto w tym sezonie wykopaliskowym kafli?

T.J.: W tej chwili nie jesteśmy w stanie określić, ile kafli uda się wykleić. Na pewno zbiór liczy kilkadziesiąt egzemplarzy kafli co najmniej. Czy to będzie w granicach trzydziestu, czy będzie podchodzić do pięćdziesięciu, czy nawet do stu – tego jeszcze nie wiemy. Najpierw cały materiał musi zostać umyty, posegregowany; trzeba będzie dużo pracy włożyć w dopasowywanie poszczególnych elementów tak żeby je skleić. Pewne ubytki można oczywiście zrekonstruować. Na przykład kafel, który jest zachowany w siedemdziesięciu procentach – można go zrekonstruować tak, że będzie w stu procentach na wystawie.

A.D.: Dlaczego te kafle są takie cenne?

Dlatego, że stanowią element kultury materialnej mieszkańców Gniezna – w tym przypadku zakonników w klasztorze bożogrobców – w okresie wczesnego renesansu. To był okres głębokich przemian dokonujących się w kulturze w Polsce. Odkryty piec jest dowodem na to, że kultura materialna była na wysokim poziomie w Gnieźnie. Tego typu fragmenty kafli znajdujemy na terenie miasta lokacyjnego, a także na przedmieściach. Ten poziom kultury materialnej mieszkańców na pocz. XVI w. w Gnieźnie był więc wysoki a piece są także dowodem na to, że mieszkańcy pod względem zmysłu estetycznego nie odstępowali od mieszkańców innych miast polskich, również tych o wiele większych. Mówimy generalnie tutaj o renesansie, czyli o szerokim nurcie w kulturze duchowej i materialnej, który przyszedł do Polski z kierunku południowego, czy to poprzez Węgry, czy bezpośrednio z Włoch i znamionował przełom, który dokonywał się wówczas w kulturze europejskiej, również w Polsce.

A.D.: A co z tych kafli można się dowiedzieć?

T.J.: O ile w kaflach gotyckich jest duża różnorodność przedstawień figuralnych, które stanowią  ciekawe źródło ikonograficzne do poznania kultury materialnej  mieszkańców (jak chodzili ubrani, jaką broń nosili, co robili itp.), to w przypadku kafli renesansowych z klasztoru bożogrobców dominują motywy roślinne, często bardzo stylizowane. One dużo nam mówią o poczuciu estetyki ówczesnych mieszkańców, ale mają mniejszą wartość ikonograficzną do rekonstrukcji ich ubiorów i tym podobnych kwestii. Niemniej odkryte kafle stanowią ważne źródło badawcze dla archeologów i historyków sztuki; poprzez nie poznajemy konstrukcje ówczesnych pieców, czyli charakterystycznych urządzeń grzewczych jakie wówczas funkcjonowały a także sferę świadomości estetycznej ówczesnych mieszkańców Gniezna.

Kolejne nowoście na temat tegorocznych wykopalisk będziemy przekazywać na bieżąco.

#wywiad #archeologia #kafle #TomaszJaniak